Hoogsensitiviteit:
alles wat je erover wilt weten

Wat is hoogsensitiviteit?

Ongeveer 15 tot 20 procent van de mensen is hoogsensitief, even vaak mannen als vrouwen. Het is geen diagnose, staat niet in de DSM en is niet iets wat je overwint. Het is een aangeboren eigenschap, en die hoort net zo bij je als je oogkleur.

In mijn praktijk merk ik dat vrijwel iedereen die er iets over gelezen heeft begint bij de prikkels: te veel geluid, te veel mensen, te veel tegelijk. Toch zit de kern ergens anders, namelijk in de manier waarop je brein informatie verwerkt. Je verwerkt diepgaander dan gemiddeld: er zijn meer hersengebieden actief, je legt meer verbanden en je weegt alles zorgvuldiger af.

Dat zet de dingen in een andere volgorde. Je bent niet hoogsensitief omdat je gevoelig bent voor prikkels; je bent gevoelig voor prikkels omdat je brein alles wat binnenkomt zo grondig verwerkt. Dat kost tijd en energie, en daardoor raakt je systeem eerder vol. De prikkelgevoeligheid is dus een gevolg, niet de oorzaak. Esther Bergsma, die het Nederlandse onderzoek naar hoogsensitiviteit op de kaart zette, legt om die reden de nadruk op diezelfde diepgaande verwerking.

De basis voor die omschrijving is gelegd door Elaine Aron, die de eigenschap in de jaren negentig als eerste systematisch onderzocht en beschreef. Zij vatte hem samen in vier kenmerken, het DOES-model. Zowel het werk van Esther Bergsma als mijn eigen kijk op de eigenschap borduurt daarop voort. Let bij het lezen op de volgorde, want die is niet willekeurig:

• Diepe verwerking. Je denkt langer na, legt meer verbanden en de verwerking gaat na de gebeurtenis langer door.
• Overprikkeling. Omdat je alles zo grondig verwerkt, raakt je systeem sneller vol.
• Emotionele reactiviteit en empathie. Je voelt intenser en leeft je sterk in anderen in.
• Subtiele signalen. Je merkt details, sferen en stemmingen op die anderen missen.

Die eerste is de basis; de andere drie komen daaruit voort. Herken je alle vier, dan ben je waarschijnlijk hoogsensitief. Herken je er twee, dan ben je dat waarschijnlijk niet. Het gaat om de combinatie, waarbij de diepe verwerking het zwaarste telt.

Herken je het bij jezelf?

De meeste mensen die bij mij komen hebben een vermoeden. Ze herkennen zich in allerlei dingen, maar weten niet zeker of ze echt hoogsensitief zijn. Vaak noemen ze zichzelf "gevoelig".

Veelvoorkomende signalen bij volwassenen:

• Je hebt na een volle dag tijd alleen nodig voordat je weer aanspreekbaar bent
• Je merkt spanning tussen mensen op voordat er iets gezegd is
• Je denkt lang na over opmerkingen die anderen allang vergeten zijn
• Nieuwe situaties kosten je moeite: je hebt tijd nodig om te wennen voordat je je op je gemak voelt
• Je functioneert slechter zodra iemand meekijkt
• Je hebt tijd nodig om indrukken te verwerken voordat je erover kunt praten

Herkenning is geen diagnose. Maar het is wel het begin van iets anders: begrijpen waarom bepaalde dingen jou zoveel meer kosten, en er iets aan kunnen doen.

Prikkels en overprikkeling

Hier zit voor de meeste hoogsensitieve mensen de dagelijkse last. Niet in het diep verwerken zelf, maar in wat er gebeurt als er te veel tegelijk binnenkomt.

Overprikkeling is geen kwestie van willen. Je brein is nog bezig met verwerken terwijl er alweer nieuwe informatie binnenkomt, en op een bepaald moment raakt je systeem vol. Vanaf dat moment werkt je hoofd anders: je wordt kortaf, je kunt niet meer kiezen, kleine dingen worden groot, en je lijf gaat protesteren met hoofdpijn, een strak gevoel op je borst of extreme vermoeidheid.

Wat helpt is niet harder je best doen om het te verdragen, maar eerder ingrijpen. Overprikkeling kondigt zich altijd aan. Je moet alleen leren die aankondiging te herkennen voordat je er middenin zit.

Hoogsensitief op je werk

Werk is voor veel hoogsensitieve mensen de plek waar het wringt. Niet omdat het werk te moeilijk is, maar omdat de omgeving niet meewerkt: kantoortuinen, doorlopende meldingen, vergaderingen zonder pauze, en een cultuur waarin snel schakelen meer waardering krijgt dan grondig nadenken.

Tegelijk zijn het vaak juist de hoogsensitieve collega's die zien wat er onder de oppervlakte speelt, die de fout in het rapport vinden en die aanvoelen dat een klant twijfelt voordat hij het zegt. Die kwaliteiten zijn er alleen als er ruimte is om ze te gebruiken.

Bent u werkgever en wilt u weten hoe u een hoogsensitieve medewerker het beste begeleidt? Coaching hoogsensitieve werknemer →

Als het te veel wordt

Hoogsensitiviteit is geen klacht. Maar wie er jarenlang overheen leeft, loopt een groter risico op klachten die dat wél zijn: chronische stress, faalangst, angst en burn-out.

Het patroon dat ik het vaakst zie: als kind voelde je al dat je anders reageerde dan anderen, je gaat je aanpassen, je gaat harder werken om bij te blijven, en op enig moment houdt je systeem het niet meer. Niet omdat je zwak bent, maar omdat je jarenlang over een signaal heen bent gelopen dat er wel degelijk was.

Loop je vast op faalangst? Begeleiding bij faalangst →

Hoogsensitief én een sterke wil

Er bestaat een hardnekkig beeld van de hoogsensitieve mens als iemand die vooral behoefte heeft aan voorspelbaarheid en rust. Dat klopt voor een deel van de mensen, maar lang niet voor iedereen.

Een flink aantal hoogsensitieve mensen is óók strong willed: gevoelig én met een sterke wil, ambitieus, gedreven, met een hoog tempo. Die kant heeft het nodig om zijn eigen pad te kiezen, en daar zit precies het conflict. Je hoogsensitieve kant wil kiezen wat goed is voor de ander; je strong willed kant wil kiezen wat jij zelf belangrijk vindt.

Ik ben er zelf een. Het duurde jaren voordat ik doorhad dat ik niet moest kiezen tussen die twee kanten, maar ze allebei nodig had.

Begrippen op een rij

HSP

Highly Sensitive Person. De Engelse term voor een hoogsensitief persoon, geïntroduceerd door onderzoeker Elaine Aron.

Hooggevoeligheid

Nederlands synoniem voor hoogsensitiviteit. Er is geen inhoudelijk verschil; hooggevoelig is de spreektaalvariant, hoogsensitief de term uit het onderzoek.

DOES

Het model van Elaine Aron met de vier kenmerken: Diepe verwerking, Overprikkeling, Emotionele reactiviteit en Subtiele signalen. Diepe verwerking is daarbij de basis waar de andere drie uit voortkomen.

SPS

Sensory Processing Sensitivity, de wetenschappelijke naam voor de eigenschap die in het Nederlands hoogsensitiviteit heet.

Overprikkeling

De toestand waarin je zenuwstelsel meer prikkels heeft verwerkt dan het kan hanteren, met concentratieverlies, prikkelbaarheid en lichamelijke spanning als gevolg.

Strong willed HSP

Een hoogsensitief persoon die daarnaast een sterke wil, ambitie en een hoog tempo heeft.

HSS

High Sensation Seeking. Hoogsensitief én prikkelzoekend: je hebt nieuwe ervaringen nodig maar raakt er ook sneller vol van. Ongeveer 30 procent van de hoogsensitieve mensen.

Onderprikkeling

Het tegenovergestelde van overprikkeling: te weinig input, wat bij sommige hoogsensitieve mensen leidt tot onrust en lusteloosheid in plaats van ontspanning. Hoe gevoelig je daarvoor bent hangt af van de eigenschappen die je naast hoogsensitiviteit hebt en van het type HSP'er dat je bent.

Prikkelverwerking

Hoe je brein en zenuwstelsel binnenkomende informatie filteren, ordenen en verwerken. Bij hoogsensitieve mensen gebeurt dat diepgaander, waardoor het meer tijd en energie kost.

Herstelbehoefte

De hoeveelheid rust die je nodig hebt om na een prikkelrijke periode terug te keren naar je uitgangsniveau. Bij hoogsensitieve mensen structureel hoger.

Empathisch overnemen

Emoties van anderen zo sterk oppikken dat je ze als je eigen gevoel ervaart.

Aanpassingsstrategie

Aangeleerd gedrag om je gevoeligheid te verbergen, zoals overpresteren, pleasen of vermijden. Werkt kort, kost op termijn veel.

Veelgestelde vragen over hoogsensitiviteit