Faalangst bij volwassenen:
hoe het werkt en wat je eraan doet

Wat is faalangst?

Faalangst is de angst dat je tekortschiet op het moment dat het ertoe doet. Dus niet de zenuwen vooraf, want die horen erbij en helpen je zelfs. Het gaat om de spanning die je juist slechter laat presteren dan je eigenlijk kunt.

Daarom maak ik altijd eerst dit onderscheid. Positieve faalangst scherpt je aan: je bent gespannen voor een presentatie, je bereidt je goed voor en je levert. Negatieve faalangst doet het omgekeerde: je blokkeert, je hoofd loopt leeg, of je gaat de situatie uit de weg.

Faalangst is geen diagnose. Het staat niet als zelfstandige aandoening in de DSM. Het is een patroon dat je ergens hebt geleerd: dat je waarde afhangt van wat je presteert. Dat idee is blijven zitten, ook toen je het niet meer nodig had.

En daar zit het goede nieuws. Wat je hebt geleerd, kun je ook weer afleren. In mijn praktijk zie ik dat vrijwel iedereen die hiermee komt goed is in wat hij doet. Faalangst is dus geen kwestie van kunnen, maar van wat de spanning met je doet op het moment dat het telt.

De drie soorten faalangst

Faalangst wordt meestal in drie vormen onderscheiden. De meeste mensen herkennen zich vooral in één van de drie, maar combinaties komen voor.

• Cognitieve faalangst. Faalangst bij denkprestaties: tentamens, examens, presentaties, een gesprek waarin je het goede antwoord moet hebben. Je hebt het geleerd, je weet het, en op het moment zelf is het weg.
• Motorische faalangst. Faalangst bij bewegen onder druk: sport, het rijexamen, iets doen terwijl iemand staat te kijken. Je lijf doet niet wat het normaal moeiteloos doet.
• Sociale faalangst. Faalangst in contact: spreken in een groep, jezelf laten zien, beoordeeld worden door mensen van wie je iets vindt. Dit is de vorm die volwassenen het vaakst verstoppen, want hij laat zich makkelijk wegredeneren als "ik ben nu eenmaal wat introvert".

Daarnaast wordt onderscheid gemaakt tussen actieve en passieve faalangst. Bij actieve faalangst ga je harder werken: overvoorbereiden, controleren, perfectioneren. Bij passieve faalangst doe je precies het omgekeerde: uitstellen, vermijden, of je er van tevoren van afmaken, zodat een tegenvallend resultaat niet over jou gaat.

Herken jij hier een patroon in? Dan weet je meteen ook waar je je aandacht op mag richten.

Herken je het bij jezelf?

Bij volwassenen is faalangst zelden zichtbaar. Je levert goed werk, mensen kunnen op je bouwen, en van buiten is er niets aan de hand. Het patroon zit in wat het je kost.

Wat ik in mijn praktijk het vaakst hoor:

• Je bereidt drie keer beter voor dan nodig is, uit angst dat je door de mand valt
• Je stelt uit tot de druk zo hoog is dat je wel moet
• Je presteert slechter zodra iemand meekijkt
• Complimenten glijden van je af, kritiek blijft weken hangen
• Je zegt nee tegen kansen die je eigenlijk wel wilt
• Je bent moe van het bijhouden van een lat die je zelf hebt gelegd
• Je hebt het idee dat je het tot nu toe hebt weten te verbergen

Veel mensen praten hier voor het eerst over als ze bij mij aan tafel zitten. Dat hoeft ook niet eerder, maar het is wel goed om te weten: dit is een bekend patroon met een naam, en er is iets aan te doen.

Waar komt faalangst vandaan?

Faalangst ontstaat zelden door één gebeurtenis. Meestal is het een optelsom: boodschappen die je vroeg meekreeg, momenten waarop je afging, en een omgeving waarin presteren beloond werd en falen eigenlijk niet mocht.

De vijf boodschappen die ik in mijn praktijk het vaakst tegenkom: doe je uiterste best, doe me een plezier, wees sterk, schiet op en wees perfect. Geen van die boodschappen is kwaad bedoeld. Ze zijn alleen blijven staan toen jij ze niet meer nodig had.

Wat ik als oud-fysiotherapeut daaraan toevoeg: faalangst begint zelden in je hoofd. Hij begint met een strakke borst, een hoge ademhaling en een hoofd dat leegloopt. Je lijf weet het meestal eerder dan jij.

Faalangst op je werk

Op je werk is faalangst het duurst en het onzichtbaarst. Je doet je werk goed, dus niemand vraagt ernaar. Ondertussen bereid je elke vergadering voor alsof het een examen is, en zeg je nee tegen een rol die je eigenlijk graag zou willen.

Wat het extra ingewikkeld maakt: precies de dingen die faalangst je laat doen, zoals overvoorbereiden, controleren en perfectioneren, worden op kantoor vaak geprezen. Je krijgt waardering voor het gedrag dat je uitput.

Wat je eraan kunt doen

Faalangst verdwijnt niet vanzelf, maar gelukkig is het wel op te lossen. Daarbij kan coaching of training dit proces versnellen. Je faalangst onder controle krijgen gaat in drie stappen:

• Herkennen. Merken wanneer de faalangst opkomt en herkennen hoe je reageert op deze spanning. Die reactie, of dat nu uitstellen, overvoorbereiden of vermijden is, geeft je op het moment zelf lucht, maar houdt de angst op termijn in stand. Om faalangst te kunnen oplossen, is het belangrijk deze patronen bij jezelf te (her)kennen.
• Onderzoeken. Faalangst heeft vaak te maken met gedachten en overtuigingen. Soms ontstaat het ook vanuit opgeslagen emoties, die getriggerd worden in bepaalde situaties. Het is belangrijk te onderzoeken wat de dieperliggende oorzaak van de faalangst is. Welke gebeurtenissen hebben het ontstaan van je faalangst veroorzaakt? Welke gedachte of overtuiging zit eronder en klopt die eigenlijk wel?
• Oefenen. Wanneer je je patronen herkent, weet wat de dieperliggende oorzaken zijn en eventuele opgeslagen emoties alsnog hebt verwerkt is het tijd om te oefenen. Stap voor stap doen wat je nu vermijdt, in situaties die klein genoeg zijn om aan te kunnen. Of soms juist in kleine stapjes de controle loslaten en de lat wat lager leggen. Niet meteen in het diepe springen, wel in beweging komen.

Zo werk ik ook in mijn begeleiding: jij vertelt, ik luister en verbind de stukjes, zodat we samen de puzzel kunnen leggen. Zo ontrafelen we het ontstaan van je faalangst en werken we aan gerichte oplossingen. Vervolgens gaan we stap voor stap aan de slag met je grenzen verleggen en verlagen van de spanning. Zodat jij na de coaching de kansen wél durft te pakken en jouw doelen wél gaat halen. Vanuit rust en zelfvertrouwen, zonder faalangst.

Wil je weten hoe dat er voor jou uitziet? Bekijk coaching bij faalangst →

Begrippen op een rij

Faalangst

De angst tekort te schieten in een situatie waarin je beoordeeld wordt, die je juist slechter laat presteren dan je kunt.

Positieve faalangst

Spanning die je scherpt en je prestatie verbetert. Functioneel dus.

Negatieve faalangst

Spanning die je blokkeert, je hoofd laat leeglopen of je de situatie laat vermijden.

Cognitieve faalangst

Faalangst bij denkprestaties: tentamens, examens, presentaties.

Motorische faalangst

Faalangst bij bewegen onder druk: sport, het rijexamen, handelingen terwijl iemand meekijkt.

Sociale faalangst

Faalangst in contact: spreken in een groep, jezelf laten zien, beoordeeld worden.

Actieve faalangst

Reageren met méér doen: overvoorbereiden, controleren, perfectioneren.

Passieve faalangst

Reageren met minder doen: uitstellen, vermijden, je er van tevoren van afmaken.

Vermijdingsgedrag

Situaties uit de weg gaan die spanning oproepen. Dat werkt even, en maakt de angst op termijn groter.

Overcompensatie

Zoveel meer doen dan nodig is dat niemand kan zien waar jij twijfelt. Kost onevenredig veel energie.

Prestatiedruk

De verwachting over wat je moet leveren: van je omgeving, of van jezelf.

Bekrachtiging

Het mechanisme waarmee een oplossing voor even het patroon juist versterkt.

Veelgestelde vragen over faalangst